Boqortooyadii Adal

Taariikhda Boqortooyadii Adal

Asalka Boqortooyada

Waxay ahayd qarnigii 13-aad markii Geeska Afrika ay ka soo ifbaxday mid ka mid ah boqortooyooyinkii ugu awoodda badnaa ee abid ka jiray Bariga Afrika. Boqortooyada Adal waxay asal ahaan ka soo jeeddaa magaalada Saylac, oo ilaa maanta ku taal gobolka waqooyi ee dalkii hore ee Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya. Aabbihii dawladdaas wuxuu ahaa Boqor Cumar D. Axmed (oo loo yaqaannay Aw-Barkhadle). Boqorkaas, oo cimri dheer lahaa, wuxuu carshiga hayay sannado badan. Markii uu dhintay, wuxuu ka tegay carruur badan oo badankoodu wiilal ahaayeen, kuwaas oo ay ka mid ahaayeen dhaxlayaashii boqortooyada ku xigay. Muddo ka dib, Boqortooyada Adal waxay noqotay boqortooyo Islaam ah oo si go’aan leh diinta Islaamka ugu faafisay Geeska Afrika oo dhan.

Qaab-dhismeedka iyo Dawladaha Adal

Boqortooyada Adal waxay ka koobnayd toddoba (7) dawladood. Marka loo eego baaxadda dhulkooda iyo xoogga ciidamadooda, waxay kala ahaayeen: Ifaad, Dawaaro, Araabiini, Hadaya, Sharqa, Baali iyo Daara, mid kastana wuxuu lahaa dawlad u gaar ah. Dawladda ugu weyn uguna xoogga badnayd, Ifaad, oo Masar iyo Shaam looga yiqiin “dhulka Saylac”, ayaa markii dambe noqotay tan ugu awoodda badan oo xudunta u ah, iyadoo caasimaddeedu ahayd Saylac. Ifaad ayaa hoggaamin doontay Boqortooyada oo dhan, waxayna la kulmi doontay caqabado badan. Sida ay qoreen taariikhyahannadii xilligaas, Ifaad waxay ballaarkeedu ahaa 20 maalmood oo socod ah waqooyi ilaa koonfur, iyo 15 maalmood oo socod ah bari ilaa galbeed. Ciidankeeduna wuxuu ka koobnaa 15,000 oo fardooley ah iyo 20,000 oo lugley ah.

Buuggiisa “Masaalikal-Absaar” (Masalik al-Absar), aqoonyahankii qarnigii 14-aad Ibn Fadlallah al-Cumari, oo u adeegi jiray qasriga Mamaaliikta ee Qaahira, wuxuu ku sheegay in Saylac ay ahayd magaalada udub-dhexaadka u ahayd Boqortooyada Adal. Warbixintiisa waxaa markii dambe ku celiyay aqoonyahankii Masaariga ahaa al-Qalqashandi, qaamuuskiisa “Subh al-A‘sha”. Isagoo sii wata sharaxaadda magaalada, wuxuu intaas ku daray in Saylac ay ahayd “Magaalada Iftiinka”, oo lahayd masaajid badan iyo iskuullo badan oo lagu dhigi jiray cilmi kasta. Dhab ahaantii, al-Cumari wuxuu Saylac ku tilmaamay “Meesha” qofku ka heli karo aqoon kasta oo xilligaas la baranayay. Qoraagu wuxuu intaas ku daray in dadku ahaayeen 100% Muslimiin, iyo inay tiro badan isugu iman jireen masaajidda magaalada iyagoo ah mu’miniin daacad u ah Islaamka. Sida qoraalkaas ku xusan, masaajiddaas waxaa lala barbar dhigi karaa maktabadaha dadweynaha ee maanta laga helo magaalooyinka waaweyn ee qarnigan. Intaas waxaa dheer, iskuulladu waxay ahaayeen meelo dadku ku raaxaysan jireen kulanka, is-weydaarsiga aqoonta, ka doodista arrimaha bulshada iyo doodaha garaadka. Runtii, Saylac waxaa loo yaqaannay meesha aqoontu u furan tahay qof kasta.

Iyagoo aqoonsan daacadnimadeeda, dawladaha kale ee Islaamka ee adduunka waxay Boqortooyada Adal ugu yeereen “Diraasal-Islaam”.

Qoyskii Walashma

Walashma waxay ahaayeen qoys Muslim ah oo sharaf leh, kaas oo xukumay qaybo ka mid ah waxa maanta ah bariga Itoobiya, Jabuuti, koonfurta Eritrea iyo galbeedka Soomaaliya. Qofkii ugu horreeyay ee la yaqaan ee qoyskan wuxuu ahaa Cumar ibn Dunya-huz (dhintay 1275), oo wiilkiisa Cali ibn Wali Ashma uu qabsaday boqortooyadii Muslimka ahayd ee Shewa.

• Haqq ad-Din I
• Sabr ad-Din I
• Jamal ad-Din I
• Ali ibn Sabr ad-Din
• Ahmad ibn Ali
• Haqq ad-Din II
• Sa’ad ad-Din II
• Sabr ad-Din II
• Mansur ad-Din
• Jamal ad-Din II
• Badlay ibn Sa’ad ad-Din
• Muhammad ibn Badlay
• Shams ad-Din ibn Muhammad
• Muhammad ibn Azhar ad-Din
• Abu Bakr ibn Muhammad
• Umar Din
• Ali ibn Umar Din
• Barakat ibn Umar Din

Xiriirka Muslimiinta iyo Masiixiyiinta wuxuu xumaaday xilligii xukunka Negus Yeshaq oo gardarro badnaa (xukumay 1414–1429). Ciidamada boqortooyadiisa si degdeg ah u ballaaranaysay ayaa ka soo degay buuraha si ay u dhacaan degsiimooyinka Muslimiinta ee ku yaalla dooxada bariga ka xigta magaalada qadiimiga ah ee Harar. Isagoo Muslimiinta ku tilmaamay “cadowga Rabbiga”, Yeshaq wuxuu sannadkii 1415 duullaan ku qaaday Boqortooyadii Muslimka ahayd ee Ifat. Wuxuu burburiyay ciidamadii Ifat, wuxuuna boqorkii Ifat, Sacad ad-Diin, ku qasbay inuu u cararo cidlada ku teedsan Gacanka Tajuura (oo maanta ah Jabuuti). Yeshaq wuxuu Sacad ad-Diin ka daba galay ilaa jasiiradda ku taal xeebta Saylac (oo weli magaciisa sidata), halkaas oo lagu dilay boqorkii Muslimka ahaa. Yeshaq wuxuu Muslimiinta ku qasbay inay canshuur bixiyaan, wuxuuna sidoo kale fanaaniintiisa ku amray inay tiriyaan hees mahadnaq ah oo guushiisa lagu faanayo. Ereyada heestaas ayaa ah meesha ereyga “Soomaali” markii ugu horreysay ka soo muuqdo diiwaanka qoraalka ah.

Qarni ka dib, Muslimiintu waxay si ku filan u soo kabteen si ay bari uga soo jabiyaan buuraleyda dhexe ee Itoobiya, iyagoo uu hoggaaminayo hoggaamiyaha soo jiidashada lahaa, Imaam Axmed Gurey (qiyaastii 1506–1543).

Soo Ifbaxii Imaam Axmed Gurey

Axmed ibn Ibraahim al-Ghaazi (qiyaastii 1506 – 21 Febraayo 1543) wuxuu ahaa imaam iyo jeneraal Soomaali ah oo jebiyay dhowr boqor oo Itoobiyaan ah, waxyeello badanna u geystay dalkaas. Waxaa kale oo loo yaqaan Axmed Gragn (ama Gurey), “Axmed bidixlaha”.

Wuxuu ku dhashay meel u dhow Saylac, oo ah magaalo deked ah oo ku taal waqooyi-galbeed Soomaaliya, wuxuuna guursaday Bati del Wambara, gabadhii Guddoomiye Maxfuud ee Saylac.

Markii Maxfuud la dilay isagoo ka soo laabanaya duullaan uu ku qaaday boqorkii Itoobiya Lebna Dengel sannadkii 1517, Saldanadda Adal waxay dhowr sano ku jirtay fowdo, ilaa uu Imaam Axmed dilay kii ugu dambeeyay ee u tartamayay xukunka, oo uu la wareegay Harar.

Isagoo ka aarsanaya weerar uu jeneraalkii Itoobiyaanka ahaa Degalhan ku qaaday Adal sannadihii 1527–28, Imaam Axmed wuxuu duullaan ku qaaday Itoobiya sannadkii 1529. Inkastoo ciidamadiisu ka baqayeen cadowgooda, isla markaana isku dayeen inay baxsadaan markii ay maqleen in ciidanka Itoobiya soo dhowaanayo, Imaam Axmed wuxuu ku tiirsanaa kooxdiisa xulka ah ee qoryaha sitay, wuxuuna isla bishii Maarso Boqor Lebna Dengel kaga adkaaday Shimbra Kure.

Imaam Axmed wuxuu mar kale duullaan ku qaaday Itoobiya sannadkii 1531, isagoo jebiyay awooddii iska-caabbinta ee Boqor Lebna Dengel Dagaalkii Amba Sel 28-kii Oktoobar, kadibna u dhaqaaqay waqooyi si uu u dhaco dayrka jasiiradda Harada Hayq iyo kaniisadaha dhagaxa laga qoday ee Lalibela. Markii Imaamku soo galay gobolka Tigray, wuxuu jebiyay ciidan Itoobiyaan ah oo halkaas uga hortagay, markii uu gaarayna Aksum wuxuu burburiyay Kaniisadda Marwadeenna Maryan ee Siyoon, oo boqorrada Itoobiya lagu caleemo-saari jiray qarniyo badan.

Adal iyo Boqortooyadii Cusmaaniyiinta

Boqortooyada Adal waxay xiriir ganacsi iyo mid siyaasadeed oo xooggan la lahayd Boqortooyadii Cusmaaniyiinta. Turkiga Cusmaaniyiinta, oo iyagu si firfircoon ugu jiray dagaallo ay kula jireen boqortooyooyinka Yurub, dan badan uma gelin Itoobiya.

Arrimuhu way isbeddeleen markii Bortuqiisku soo gaareen qasriga boqorka Itoobiya: ergaygii Pêro da Covilhã wuxuu yimid horraantii 1490-meeyadii, sannadkii 1520-na Boqor Lebna Dengel wuxuu soo dhaweeyay ergo rasmi ah oo Bortuqiis ah.

Hase yeeshee, Boqorku faa’iido badan kuma arag saaxiibtinimada Bortuqiiska, mana arag sida uu u samayn karo isbahaysi Itoobiya dan ugu jirto. Bortuqiisku waxay lahaayeen laba ujeeddo: 1) inay faafiyaan diinta Kaatooligga, iyo 2) inay isbahaysi la sameeyaan boqortooyadan Masiixiga ah ee qarsoodiga iyo awoodda badan, taas oo ay rajaynayeen inay aakhirka u suurtagelin doonto inay la dagaallamaan Turkiga. Booqashada Bortuqiisku kama qarsoonayn Turkiga, oo ay si degdeg ah ugu warrameen basaasiintoodii Denkaz joogay.

Turkiga, oo xiriir la lahaa Adal, waxay Gragn u arkeen hoggaamiye milateri oo aad u xoog badan, kana go’an diinta Islaamka. Waxay heshiis la galeen Gragn: isagu wuxuu hoos u keenayay boqortooyada Masiixiga ah oo Islaamka u beddelayay, iyaguna waxay hortagayeen isbahaysi kasta oo suurtagal ah oo dhex mara Itoobiya iyo Yurub, kaas oo si khatar ah Turkiga ugaga hareerayn lahaa Badweynta Hindiya.

Turkigu waxay Adal iyo Gragn siiyeen 900 oo madfac-tuureyaal ah, ama waxa maanta erey-bixinta milateriga lagu magacaabo ciidanka madaafiicda. Dagaalku, shaki kuma jiro, wuxuu musiibo ku noqday Itoobiya. Itoobiyaanku waxay siteen seefo iyo warmo oo keliya, halka cadowgoodu lahaa qoryo iyo ciidamo Turki ah oo khibrad leh oo ay amar ku lahaayeen.

Boqorkii Adal wuxuu ka soo baxay godadkiisa si uu u galo kuwii Bortuqiiska. Ciidamadii Maxamed waxay galeen xeradii, waxayna Masiixiyiintii ku laayeen waranka. Jeneraalkii Bortuqiiska (Christopher) wuxuu ka baxsaday xasuuqii isagoo wata toban nin, wuxuuna u dhuuntay kayn, halkaas oo laga helay… (oo lagu dilay).

… Maxamed Gragne wuxuu guushiisa sii xoojiyay isagoo Claudius-kii yaraa (boqorkii Itoobiya) ka eryanayay Xabashida oo dhan, halkaas oo aan waxba hor istaagin horumarka hubkiisa. Ugu dambayntii, Bortuqiiskii yaraa ee badbaaday waxay u carareen Boqorkii Masiixiga ahaa, kaas oo lagu qanciyay inuu ciidan u diro Boqorka Adal (Maxamed Gragne). Iyagoo go’aansaday inay u aarsadaan jeneraalkoodii, askartii qoryaha sitay waxay dalbadeen goobta ka soo horjeedda Maxamed, waxayna dadaalkoodii oo dhan ku jiheeyeen dhinaca uu Muslimku taagnaa. Walaalihiis diinta ayaa weli ka sheekeeya in markii Gragne ku dhacay dagaalka, xaaskiisii Talwambara, gabadhii geesiyadda ahayd ee Maxfuud, si ay uga hortagto burburka iyo kala firdhidda ciidanka Islaamka, ay meydkii si qarsoodi ah u aastay, oo ay addoon ka dhigtay inuu isu ekeysiiyo Boqorka, ilaa ay dib-u-gurasho u gaarsiisay dhul nabad ah, kolkaasna ay xeeladdii u sheegtay madaxdii.

Sidaas darteed, jihaad soddon sano socday ka dib, Boqorkii Adal wuu geeriyooday. Maxamed waxaa carshiga Adal ku xigay Amiir Nuur ibn Mujaahid, oo sida qaar sheegaan ahaa walaalka “bidixlaha”. Wuxuu Talwambara u soo doonay guur, iyana way aqbashay iyadoo shardi ka dhigtay inuu madaxa Boqor Claudius cagaheeda dhigo. Sannadkii 1559, isaga (Amiir Nuur) wuxuu farriin loolan ah u diray Negushka (Boqorkii Itoobiya Claudius), kaas oo, isagoo Xabashida ku badbaadiyay ku dhowaad mucjiso, dib u dhisayay dhismo caan ah oo Muslimiintu gubeen, oo ku yaallay Debra Work, “Buurta Dahabka”. Claudius, isagoo quudhsanaya qorrax-madoowga, saadaalaha xun iyo calaamadihii la socday horumarka cadowgiisa, ayuu aqbalay loolanka. Claudius waxaa taageerayay tiro yar oo Bortuqiis ah, kuwaas oo durba agtiisa lagu dilay, isna wuxuu ku dhacay isagoo dhaawacyo ka buuxaan.

Amiir Nuur ayaa madaxa ka gooyay, wuxuuna dhigay cagaha Talwambara, oo, iyadoo ballanteedii oofinaysa, noqotay xaaskiisa. Talwambara waxay madaxaas timihiisa ka laalaadisay laan geed oo ka soo horjeeda gurigeeda, si ay indhaheedu ugu farxaan muuqaalkaas; kadib markii uu laba sano laalaadaa, waxaa iibsaday ganacsade Armeeniyaan ah, kaas oo ku aasay qabriga St. Claudius ee Antioch.

Geerida degdegga ahayd ee Maxamed Gragne waxay dhirbaaxo aad u weyn ku noqotay Soomaalida. Xaaskiisii iyo ninkeeda cusub Amiir Nuur waxay toddoba sano la dagaallameen Itoobiyaanka, laakiin dhab ahaantii waxaa dib looga riixay buuraleyda dhexe ee Shewa, halka maanta ay Addis Ababa ku taal, ilaa xadka u dhow webiga Haiwaish (“Awash”), iyadoo sababtu ahayd taageerada Bortuqiisku siiyeen jabhadaha Itoobiyaanka.

Toddoba sano oo dagaal ah ka dib, Amiir Nuur iyo xaaskiisu waxay dib ugu laabteen xaruntoodii hore ee Harar, Hararna mar kale waxay noqotay magaalada Soomaaliyeed ee ugu muhiimsan. Markii ay dhimatay, wiilkeeda Amiir Cabdullaahi ayaa xukunka qabtay. Boqortooyadiisu waxay Harar xukumaysay ilaa 1884.

Qarnigii 17-aad, Boqortooyada Adal waxay noqotay dhul ay ilaaliso Boqortooyadii Cusmaaniyiinta, waxaana xukumi jiray madax Soomaaliyeed oo deegaanka ah.

Dhaxalka iyo Saamaynta Dhaqameed

Geeridii Imaam Axmed ka dib sannadkii 1543, carmalkiisii Bati del Wambara iyo ku-xigeenkiisii Amiir Nuur ibn Mujaahid waxay sii wadeen halgankii, iyagoo Harar ka dhigay caasimadda dhaqanka iyo siyaasadda.
Boqortooyadii Harar waxay sii xukumaysay ilaa 1884, iyadoo ka tagtay dhaxal waara oo ah waxbarasho, naqshadeyn, iimaan iyo midnimo.

Maanta, saamaynta Boqortooyada Adal weli waxaa laga dareemi karaa Awdal, Saylac, Harar iyo Jabuuti, halkaas oo dhaqammada cilmiga, ganacsiga iyo diblumaasiyaddu ay xididdadooda ku leeyihiin ilbaxnimadan Islaamka ah ee awoodda badan.

Khariidadaha Taariikhiga ah

Hoos waxaa ku yaal sawir taariikhi ah oo Geeska Afrika ah, oo muujinaya dhulalka Adal xilligii ay Boqortooyadu ugu sarreysay:

Sharaxaadda Khariidadda: Boqortooyadii Adal iyo Aasaaskeedii Soomaaliyeed

Khariidaddan taariikhiga ah waxay muujinaysaa Geeska Afrika qiyaastii sannadkii 1500, markii Boqortooyada Adal ay gaartay ballaadhkeedii ugu weynaa.
Iyadoo cagaar lagu muujiyay, Boqortooyadu waxay ka fidsanayd xeebta Badda Cas ee Saylac iyo Berbera, ilaa Harar iyo Dakar, ilaa buuraleyda xadka la leh boqortooyadii Masiixiga ahayd ee Xabashida (Aksum) ee galbeedka.
Khariidaddu si cad ayay u kala saartaa labada quwadood ee waaweyn ee gobolka:

• Saldanadda Adal, oo matalaysay dawladaha Muslimka ah ee xeebta iyo dhulka hoose ee Soomaalida, iyo
• Boqortooyadii Xabashida (Aksum), oo ahayd boqortooyo Masiixi ah oo buuraleyda ku taal.

Xadka u dhexeeya Adal iyo Aksum — oo halkan lagu calaamadeeyay agagaarka gobollada Dawaaro, Hadiya iyo Baale (Bali) — wuxuu ahaa aag firfircoon oo ganacsi, diblumaasiyad iyo colaadeed.
Xadkaas dushiisa ayay ciidamada Adal, oo ay hoggaaminayeen qoyskii Walashma iyo markii dambe Imaam Axmed Gurey, ku difaaceen madaxbannaanida dawladaha Muslimka, kuna fidiyeen saamayntooda dhulka sare ee Itoobiya.

Udub-dhexaadka xoogga Adal waxay ahaayeen beelaha Soomaaliyeed, gaar ahaan Gadabuursi, oo degganaa gobolka u dhexeeya Saylac, Harar iyo Jabuuti — isla aagga khariidadihii hore ee qowmiyadaha lagu calaamadeeyay inuu qayb ka yahay isbahaysiga Dir.
Suldaannada iyo odayaasha Gadabuursi waxay ka mid ahaayeen aasaasayaasha iyo maamulayaasha ugu muhiimsan Boqortooyada.
Magaaladooda dekedda ah ee Saylac waxay u ahayd Adal caasimadda siyaasadda iyo ganacsiga, waxayna ahayd irid isku xirta Afrika iyo Carabta, Masar iyo waddooyinka ganacsiga Badweynta Hindiya.

Hoggaanka Gadabuursi hoostiisa, Saylac waxay caan ku noqotay cilmigeeda, masaajiddeeda iyo nolosheeda garaadka ee furan — iyadoo qoraallada Islaamka ee qarniyadii dhexe loogu magac daray “Magaalada Iftiinka”.
Saldhiggaas ayay taliyayaasha Gadabuursi ka ilaalin jireen isu-dheellitirka shabakadaha ganacsiga xeebta iyo buuraleyda gudaha, iyagoo hubinaya barwaaqada Boqortooyada iyo dhaxalkeeda waara ee ah mid ka mid ah ilbaxnimooyinka Muslimka ah ee ugu horumarsanaa Bariga Afrika.

Sharaxaadda Khariidadda: Dadyowga Geeska Afrika (Xaaladda Taariikhiga ah)

Khariidaddan taariikhiga ah, oo cinwaankeedu yahay “Peoples of the Horn of Africa” (Dadyowga Geeska Afrika), waxay muujinaysaa dhulalka ay dhaqan ahaan degganaayeen kooxaha waaweyn ee Soomaalida iyo Kushiitiga ka hor xilligii gumaysiga.
Gobolka waqooyi-galbeed — oo ka bilaabma Saylac ilaa buuraleyda u dhow Harar — waxaa ku yaal dhulka Gadabuursi, oo halkan lagu muujiyay inuu qayb ka yahay qoyska ballaaran ee Dir.

Xilligii ay ugu sarreysay Boqortooyada Adal (qarniyadii 13-aad ilaa 16-aad), Gadabuursi waxay ka mid ahaayeen beelaha ugu awoodda badan iyo saldhigyada awoodda ugu muhiimsan ee Boqortooyada.
Xaruntoodii ku xeernayd Saylac iyo Harar waxay ahayd wadnaha siyaasadda iyo ganacsiga ee Adal, iyadoo isku xirta ganacsiga xeebta iyo buuraleyda gudaha.
Taliyayaasha, dadka sharafta leh iyo culimada Gadabuursi waxay door muhiim ah ka qaateen:

• maamulka gobollada galbeed ee Boqortooyada,
• taageeridda Qoyskii Walashma, iyo
• hoggaaminta faafinta Islaamka, waxbarashada iyo diblumaasiyadda gobollada ee Geeska Afrika oo dhan.

Laga soo bilaabo Saylac, caasimaddii hore ee Boqortooyada, hoggaamiyeyaasha Gadabuursi waxay gacanta ku hayeen waddooyinka ganacsiga ee isku xira Badda Cas, Harar iyo dhulka sare ee Itoobiya, iyagoo hubiyay in saamaynta Adal ay sii jirto qarniyo badan.
Xitaa burburkii Boqortooyada ka dib, bulshooyinka Gadabuursi waxay sii ilaaliyeen dhaxalkan xukun-wanaagga iyo cilmiga, taasoo ka dhigaysa dhaxlayaal toos ah oo ka dhaxlay hiddaha dhaqanka iyo taariikhda Adal.